ગુજરાતની ધરતી બની મંગળમય, 5.5 કરોડ વર્ષ પહેલાની ઘટનાએ રસ્તો દેખાડ્યો, હવે અહીં શરૂ થશે ઇસરોનું મિશન મંગળયાન-2

Mars Mission Mangalyaan-2:  કાંટાળા ઝાડીઓ, કઠોર રણપ્રદેશ, થોડા લોકોની વસ્તી, ખેતી નથી, પાણી નથી… છતાં ગુજરાતનું આ ગામ આજે મંગળમય છે. ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના ભુજથી લગભગ 100 કિમી દૂર આવેલું છે આ ગામ. જેનું નામ છે માતાનો મઢ. આ ગામ ખેતી કે વસાહત માટે અયોગ્ય છે. પરંતુ, હવે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ઇસરો) તેને સમૃદ્ધ બનાવવા જઈ રહ્યું છે. હવે તમે વિચારતા હશો કે આ ગામમાં એવું શું ખાસ છે કે ઇસરોએ તેની નોંધ લીધી છે. વાસ્તવમાં, ગામની માટીનો મંગળ ગ્રહ સાથે સીધો સંબંધ છે. આ કારણોસર, ઇસરો હવે આ ગામને મંગળયાન-2 મિશન માટે સંભવિત ટેસ્ટ બેડ બનાવવા જઈ રહ્યું છે.

હકીકતમાં અહીં 2016મા શોધવામાં આવેલા જારોસાઇટ નામના ખનિજની ઉંમરને હાલમાં 5.5 કરોડ વર્ષ (પેલિયોસીન કાળ) જૂનું સાબિત કરવામાં આવ્યું છે. તે મંગળ પર મળતા ખનિજ જેવું જ છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આ શોધ પૃથ્વી અને મંગળના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસને જોડે છે અને ISRO ને લાલ ગ્રહની સપાટી, ખનિજશાસ્ત્ર અને બાયોકેમિસ્ટ્રીનો અભ્યાસ કરવા માટે જમીન પર એક બ્લુપ્રિન્ટ આપશે.

અમદાવાદના સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર (SAC), સાવિત્રીબાઈ ફૂલે પુણે યુનિવર્સિટી (SPPU) અને લખનૌની બીરબલ સાહની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેલિયોસાયન્સના સંશોધકોની એક ટીમે ગયા મહિને જિયોલોજિકલ સોસાયટી ઓફ ઈન્ડિયાના જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં આ વાતની પુષ્ટિ કરી છે. મુખ્ય સંશોધક આદિત્ય ધારૈયાએ ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે - અમારી શોધ માત્ર પૃથ્વીના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ભૂતકાળને મંગળ સાથે જોડતી નથી, પરંતુ એસ્ટ્રોબાયોલોજી (જીવનનો અભ્યાસ, તેની ઉત્પત્તિ અને ગ્રહો પર ઉત્ક્રાંતિ), ખનિજ સંશોધન અને ભવિષ્યના અવકાશ મિશન માટે પાર્થિવ બ્લુપ્રિન્ટ પણ પૂરી પાડે છે. અભ્યાસ સમયે સંશોધક આદિત્ય ધારૈયા SPPUના ભૂસ્તરશાસ્ત્ર વિભાગમાં હતા.

મંગળયાન-2 માટે ક્રાંતિકારી
આ શોધ મંગળયાન-2 માટે ક્રાંતિકારી થઈ શકે છે, જે 2026માં લોન્ચ થવાની યોજના છે અને તેમાં રોવર, હેલીકોપ્ટર, સ્કાઈ ક્રેન તથા સુપરસોનિક પેરાશૂટ સામેલ હશે. જારોસાઇટ એક પીળું, લોખંડથી ભરપૂર સલ્ફેટ ખનિજ છે, જે પૃથ્વી પર ઓક્સીજન, લોખંડ, સલ્ફર અને પોટેશિયમ યુક્ત ખનિજોના પાણીની હાજરીમાં પ્રતિક્રિયાથી બને છે. મંગળ પર તેની જાણકારી 2004મા નાસાના ઓપરચુનિટી રોવરે મેળવી હતી, જે મંગળ પર પ્રાચીન કાળમાં પાણીની મજબૂત હાજરીનું પ્રમાણ હતું. માતાના મઢમાં આ ખનિજ ક્લેમાં બારીક કણોના રૂપમાં મળ્યું, જે પાણીમાં ભેળવવા પર ફેલાય શકે છે. લેબ ટેસ્ટમાં વૈજ્ઞાનિકોએ જાણ્યું કે આ મિશ્રણ મંગળની સપાટી પર જોવા મળતા સલ્ફેટ્સ અને ક્લેસને મળતું આવે છે.

ધરૈયાએ કહ્યું કે કચ્છમાં લાખો વર્ષ પહેલા જ્વાળામુખી ગતિવિધિ મુખ્ય હતી. સલ્ફર યુક્ત જ્વાળામુખી રાખ સમુદ્રના પાણીમાં ભળી જારોસાઇટ બની. આ દુર્લભ છે, કારણ કે પૃથ્વી પર તે 

ધરૈયાએ જણાવ્યું હતું કે લાખો વર્ષો પહેલા કચ્છમાં જ્વાળામુખીની પ્રવૃત્તિ પ્રબળ હતી. સલ્ફર ધરાવતી જ્વાળામુખીની રાખ દરિયાના પાણી સાથે મળી જારોસાઇટ બનાવે છે. આ દુર્લભ છે, કારણ કે પૃથ્વી પર તે સામાન્ય રીતે કાંપના ખડકોમાં જોવા મળતું નથી. આ સ્થળ મંગળ ગ્રહ પર ક્ષેત્ર-એનાલોગ મિશન માટે એક આદર્શ સ્થળ બની શકે છે, જ્યાં રોવરની હિલચાલ, સાધનોનું પરીક્ષણ, ડ્રિલિંગ અને ભૂ-રાસાયણિક પ્રયોગો કરી શકાય છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે જૈવિક અણુઓ અને જીવન-સહાયક તત્વો જારોસાઇટ જેવા સલ્ફેટમાં ફસાઈ શકે છે, તેથી માતનોમાધના નમૂનાઓ મંગળની પ્રાચીન રસાયણશાસ્ત્ર અને જીવનની શક્યતાને સમજવામાં મદદ કરશે.

વૈશ્વિક સ્તર પર જારોસાઇટ મેક્સિકો, કેનેડા, જાપાન, સ્પેન અને અમેરિકાના યૂટા-કેલિફોર્નિયામાં મળી છે, પરંતુ માતાનો મઢની દુર્ગમતા તેને વિશેષ બનાવે છે. 2016માં એસએસીની ટીમે કચ્છમાં તેનો પ્રથમવાર રિપોર્ટ કર્યો, જ્યારે કેરળના વરકાલા ક્લિપ્સ પર પણ મળ્યું હતું. પરંતુ આ પર્યટન સ્થળ હોવાને કારણે રિસર્ચ માટે સંપૂર્ણ રીતે અનુકૂળ નથી.

ભારતમાં આ એકમાત્ર સાઇટ નથી
ભારતમાં માતાનો મઢ જ એકમાત્ર સાઇટ નથી. ઈસરોનું હિમાલયન આઉટપોસ્ટ ફોર પ્લેનેટરી એક્સપ્લોરેશન (HOPE) મિશન લદ્દાખના એક ઊંચાઈવાળા ગામમાં મંગળ અને ચંદ્રની પરિસ્થિતિઓનું અનુકરણ કરી રહ્યું છે. ઓગસ્ટમાં, બે ક્રૂ સભ્યોએ ત્સો કાર ખીણ (4500 મીટર ઊંચાઈ) માં મંગળ નિવાસસ્થાનના મોડેલમાં 10 દિવસ વિતાવ્યા જ્યાં ઓક્સિજન ઓછું છે, હવા પાતળી છે અને તાપમાન શૂન્યથી નીચે છે. લદ્દાખ પર્યાવરણીય પરીક્ષણ માટે આદર્શ છે, જ્યારે માતનોમધ ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને ખનિજ રચના માટે આદર્શ છે. મંગળયાન-2 માં ચાર પેલોડ હશે - માર્સ ઓર્બિટ ડસ્ટ એક્સપેરિમેન્ટ (MODEX), રેડિયો ઓકલ્ટેશન, એનર્જેટિક આયન સ્પેક્ટ્રોમીટર અને લેંગમુઇર પ્રોબ. તે LVM3 રોકેટ પર લોન્ચ કરશે અને એરોબ્રેકિંગ ટેકનોલોજી દ્વારા ભ્રમણકક્ષા ઘટાડશે. MOM $74 મિલિયનના પ્રમાણમાં ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે પ્રથમ પ્રયાસમાં સફળ રહ્યું. તેણે ભારતને મંગળ ભ્રમણકક્ષા બનાવનાર એશિયાનો પ્રથમ દેશ બનાવ્યો. હવે મંગળયાન-2 રોવર-હેલિકોપ્ટર કોમ્બો સાથે જીવનની શોધ કરશે.