75th Birthday Special: ડૉ. સુભાષ ચંદ્રા: ભારતના પ્રથમ મીડિયા ઉદ્યોગસાહસિક, જેમણે TV, બિઝનેસ અને ન્યુ ઈન્ડિયાની બદલી દિશા

Happy Birthday Dr Subhash Chandra: ડૉ. સુભાષ ચંદ્રાનું શરૂઆતનું જીવન સંઘર્ષોથી ભરેલું હતું. મર્યાદિત સંસાધનો, સામાન્ય સંજોગો, પરંતુ એક ભવ્ય દ્રષ્ટિકોણ. આ દ્રષ્ટિકોણ પછીથી તેમને ભારતના પ્રથમ ઉદ્યોગસાહસિકોમાંના એક બનાવશે જેમણે એવા સમયે પણ જોખમ લીધું હતું જ્યારે ભારતમાં વ્યવસાય ફક્ત વેપાર અને ઉત્પાદન વિશે માનવામાં આવતો હતો. તેમની માન્યતા હતી, "જો તમને તક ન મળે, તો તેને જાતે બનાવો."

જ્યારે કોઈ દેશની કહાની બદલાય છે, ત્યારે કેટલાક નામ ઇતિહાસમાં હંમેશા માટે કોતરાઈ જાય છે. ભારતના મીડિયા ઉદ્યોગમાં પહેલું નામ ડૉ. સુભાષ ચંદ્રા છે. તેમને ફક્ત બિઝનેસ લીડર કહેવાથી ઓછું કહી શકાય. તેઓ ધ પાયોનિયર, ધ વિઝનરી અને ઇન્ડિયાના ઓરિજિનલ મીડિયા આંત્રપ્રિન્યોર છે.

1992ની ક્રાંતિ: જ્યારે ભારતે 'પોતાનું' ટીવી જોવાનું શરૂ કર્યું

ડૉ. સુભાષ ચંદ્રાનું સૌથી મોટું યોગદાન ભારતમાં ખાનગી સેટેલાઇટ ટેલિવિઝનનો પરિચય છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં, જ્યારે દૂરદર્શન ભારતમાં એકાધિકાર ધરાવતો હતો, ત્યારે તેમણે ઝી ટીવી શરૂ કરવાનું સ્વપ્ન જોયું હતું.

બિઝનેસ માસ્ટરસ્ટ્રોક: તે સમયે, વિદેશી કંપનીઓએ એશિયાસેટના ટ્રાન્સપોન્ડરને ભાડે આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ડૉ. ચંદ્રાએ માત્ર ટ્રાન્સપોન્ડર ભાડે લીધું જ નહીં, પરંતુ 1.25 મિલિયન રૂપિયાને બદલે 5 મિલિયન રૂપિયા આપીને બધાને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા. તે એક મોટો જુગાર હતો, પરંતુ તેમનું વિઝન સ્પષ્ટ હતું - તેઓ જાણતા હતા કે ભારતીય પ્રેક્ષકો મનોરંજન માટે ભૂખ્યા છે.

પરિણામ: ઝી ટીવી 2 ઓક્ટોબર, 1992ના રોજ શરૂ થયું, અને તેણે ભારતીય જાહેરાત અને સામગ્રી ઉદ્યોગની સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને બદલી નાખી.

જોખમ લેવાનું અને નવીનતા: "ડરની આગળ જીત છે"

ડૉ. ચંદ્રાના વ્યવસાયિક દર્શનનો મુખ્ય ભાગ છે: મૌલિક બનો, નકલ ન કરો.

એસેલ પ્રોપેક: મીડિયા પહેલાં, તેમણે પેકેજિંગ ઉદ્યોગમાં ક્રાંતિ લાવી. જ્યારે વિશ્વ હજુ પણ પરંપરાગત ટ્યુબનો ઉપયોગ કરી રહ્યું હતું, ત્યારે તેમણે ભારતમાં લેમિનેટેડ ટ્યુબ રજૂ કરી, જેણે FMCG પેકેજિંગને કાયમ માટે બદલી નાખ્યું. કંપની વિશ્વની સૌથી મોટી સ્પેશિયાલિટી પેકેજિંગ કંપનીઓમાંની એક છે. આ જ કારણ છે કે, 2019 માં, બ્લેકસ્ટોન ગ્રુપે કંપનીમાં બહુમતી હિસ્સો હસ્તગત કર્યો. તે હવે EPL લિમિટેડ તરીકે ઓળખાય છે.

એસેલ વર્લ્ડ: જ્યારે ભારતમાં મનોરંજન અસ્તિત્વમાં નહોતું, ત્યારે તેમણે 1989માં દેશનો પ્રથમ મનોરંજન પાર્ક, એસેલ વર્લ્ડ બનાવ્યો, જે તે સમયે એક મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય જોખમ હતું.

એક વિશાળ સામ્રાજ્ય: ZEELથી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી

ડૉ. ચંદ્રાનું વિઝન ફક્ત એક ક્ષેત્ર પૂરતું મર્યાદિત નહોતું. એસેલ ગ્રુપ દ્વારા, તેમણે એક વૈવિધ્યસભર પોર્ટફોલિયો બનાવ્યો:

1. મીડિયા અને મનોરંજન: ZEEL આજે 190થી વધુ દેશોમાં સામગ્રી પહોંચાડે છે.
2. શિક્ષણ (ઝી લર્ન): ઝી લર્ન, કિડઝી અને માઉન્ટ લિટેરા દ્વારા, તેમણે શિક્ષણને એક બિઝનેસ મોડેલ (ફ્રેન્ચાઇઝ મોડેલ) માં એકીકૃત કર્યું અને તેને ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં લાવ્યા.
3. ટેકનોલોજી (ડિશ ટીવી અને સિટી નેટવર્ક્સ): તેમણે કેબલ અને DTH દ્વારા દરેક ઘરમાં ડિજિટલ સિગ્નલ પહોંચાડવાની પહેલ કરી.
4. સમાચાર અને ગ્લોબલ વોઇસ (WION): ડૉ. ચંદ્રાનું સ્વપ્ન એ સુનિશ્ચિત કરવાનું હતું કે ભારતનો અવાજ ફક્ત પશ્ચિમી મીડિયાને બદલે વિશ્વ સુધી પહોંચે. WION (વર્લ્ડ ઇઝ વન ન્યૂઝ) આ વિઝનનું પરિણામ છે, જે 'ન્યુ ઇન્ડિયા' ની વાર્તાને વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર મૂકે છે.

ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને 'ધ પાયોનિયર'નું વિઝન

ડૉ. ચંદ્રાને "ધ પાયોનિયર" કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ તેમના સમય કરતાં આગળ વધે છે. જ્યારે ભારતમાં ઇન્ટરનેટ ક્રાંતિ હમણાં જ શરૂ થઈ રહી હતી, ત્યારે તેમણે ZEE5 સાથે OTT સ્પેસમાં મજબૂત પ્રવેશ કર્યો. તેઓ માને છે કે ભવિષ્ય કન્વર્જનનું છે, જ્યાં મીડિયા, ટેલિકોમ અને ટેકનોલોજી મર્જ થશે. ભારતના ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં તેમનું યોગદાન ફક્ત સામગ્રી નિર્માણમાં જ નહીં પરંતુ ડિજિટલ માળખાગત સુવિધા (કેબલ ડિજિટાઇઝેશન)માં પણ મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે.

આજના ઉદ્યોગસાહસિકો માટે નેતૃત્વના પાઠ

75 વર્ષની ઉંમરે પણ, ડૉ. ચંદ્રાનો વ્યવસાય મંત્ર યુવાનો માટે એક કેસ સ્ટડી

તમારા કમ્ફર્ટ ઝોનમાંથી બહાર નીકળો: અનાજના વેપારથી લઈને ટૂથપેસ્ટ ટ્યુબનું ઉત્પાદન અને પછી ટીવી ચેનલ શરૂ કરવા સુધી, આ દર્શાવે છે કે સાચી વૃદ્ધિ અજાણ્યા માર્ગોમાં રહેલી છે.

પ્રામાણિકતા મૂડી છે: તાજેતરના વર્ષોમાં, જ્યારે જૂથ દેવાની કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હતું, ત્યારે ડૉ. ચંદ્રાએ જાહેરમાં તેમની જવાબદારીઓ સ્વીકારી અને મૂલ્યવાન સંપત્તિ વેચીને તેમના 90% થી વધુ દેવાની ચુકવણી કરી. આ પગલું કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને શબ્દના મૂલ્યનું એક અજોડ ઉદાહરણ છે.

નિષ્ફળતાથી ડરશો નહીં: તેઓ ઘણીવાર કહે છે, "હું નિષ્ફળતાથી ડરતો નથી, કારણ કે તે તમને સફળતા કરતાં વધુ શીખવે છે." નિષ્ફળતા સૌથી મહાન શિક્ષક છે.

'ધ પાયોનિયર' કેમ?

કારણ કે તેમણે ફક્ત માર્ગ બતાવ્યો ન હતો... તેમણે માર્ગ મોકળો કર્યો અને લોકો તેમનું અનુસરણ કરતા હતા. તેમના વિના, ભારતીય મીડિયા ઉદ્યોગ કદાચ 10-15 વર્ષ પાછળ હોત.

બિઝનેસ આઇકોન: દરેક ઉદ્યોગસાહસિકે શું શીખવું જોઈએ

ડૉ. ચંદ્રાનું જીવન એક બિઝનેસ સ્કૂલ જેવું છે. દરેક ઉદ્યોગસાહસિક અહીંથી પાંચ બાબતો શીખી શકે છે.

1. જોખમ-આધારિત વિકાસ

જો તમે જોખમ નહીં લો, તો તમને ઓળખવામાં આવશે નહીં.

2. ટ્રેન્ડ પહેલા ટ્રેન્ડ જુઓ

તેમણે સેટેલાઇટ ટીવી ત્યારે અપનાવ્યું જ્યારે કોઈ તેને સમજી શક્યું નહીં.

3. નિષ્ફળતાઓથી ડરશો નહીં

તેમણે પોતાની સફરમાં ઉતાર-ચઢાવનો સામનો કર્યો, પરંતુ ક્યારેય હાર માની નહીં.

4. ભારત પ્રથમ અભિગમ

તેમનો દરેક વ્યવસાય ભારતીય પ્રેક્ષકો, યુવાનો અને દેશના વિકાસ સાથે જોડાયેલો છે.

5. પ્રતિભા પ્રથમ નેતૃત્વ

તેઓ હંમેશા કહેતા હતા, "લોકો, સિસ્ટમ નહીં, કંપની બનાવે છે."

એક દંતકથાનો વારસો

ડૉ. સુભાષ ચંદ્રાની 75 વર્ષની સફર સાબિત કરે છે કે દીર્ઘ દ્રષ્ટિ અને મજબૂત નિશ્ચય સાથે, સંસાધનો આપમેળે ભેગા થાય છે. તેમણે ભારતને માત્ર ટીવી જોવાનું શીખવ્યું જ નહીં, પરંતુ હજારો ઉદ્યોગસાહસિકોમાં એવી માન્યતા પણ જગાડી કે ભારતીય કંપની વૈશ્વિક મીડિયા પાવરહાઉસ બની શકે છે. તેમના 75મા જન્મદિવસ પર, એ કહેવું યોગ્ય છે કે, "તેમણે ફક્ત એક કંપની બનાવી નહીં. તેમણે એક ઉદ્યોગ બનાવ્યો."