બરફ પીગળશે, વરસાદ વધશે, વધુ આફતો આવશે...IIT રૂરકીના વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસમાં મોટો દાવો

Climate Change : હિન્દુ કુશ હિમાલય (HKH) પ્રદેશ, જેને હિમાલય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો મીઠા પાણીનો ભંડાર છે. અહીંની હિમનદીઓ અને બરફ નદીઓને પાણી પૂરું પાડે છે. જે કરોડો લોકોની પાણીની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરે છે. હિમાલયમાં સ્થિત ગંગા નદીના ઉપરના ભાગો પણ આ હિમનદીઓ અને બરફ પર આધારિત છે.

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વધતા તાપમાન અને બદલાતા વરસાદના પેટર્ન આ પ્રદેશની જળ વ્યવસ્થાને અસર કરી રહ્યા છે. એક અભ્યાસમાં, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી (IIT) રૂરકીના સંશોધકોએ ગંગા નદીના ઉપરના ભાગમાં પાણીના પ્રવાહ અને પાણીના સંતુલન પર આબોહવા પરિવર્તનની અસરને સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

અભ્યાસનો ઉદ્દેશ

આ અભ્યાસ ગંગા નદીના ઉપરના વિસ્તારમાં આબોહવા પરિવર્તનની અસરને સમજવા માટે હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. ખાસ કરીને તેમાં ભવિષ્યમાં નદીનું પાણી, બરફ પીગળવો, ગ્લેશિયરનું પાણી અને ભૂગર્ભજળ કેવી રીતે બદલાઈ શકે છે તેના પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું. આ માટે, તેઓએ SPHY (જળવિજ્ઞાનમાં અવકાશી પ્રક્રિયાઓ) અને CMIP6 આબોહવા દૃશ્યો (SSP2-4.5 અને SSP5-8.5) નામના ખાસ મોડેલનો ઉપયોગ કર્યો. આ દૃશ્યો ભવિષ્યમાં તાપમાન અને વરસાદમાં થતા ફેરફારોની આગાહી કરે છે. આ અભ્યાસમાં દેવપ્રયાગ ખાતે નદીના પ્રવાહના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને મોડેલનું પરીક્ષણ અને માન્યતા આપવામાં આવી હતી.

મુખ્ય તારણો

વર્તમાન સ્થિતિ (1985-2014) : દેવપ્રયાગ ખાતે કુલ નદીના પ્રવાહમાંથી 63.3% વરસાદ, 14.9% બરફ પીગળવાથી, 10.8% હિમનદીઓ પીગળવાથી અને 10% ભૂગર્ભજળમાંથી આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, સરેરાશ કુલ પ્રવાહ પ્રતિ સેકન્ડ 792 ઘન મીટર હતો, જેમાંથી 509.5 વરસાદમાંથી, 117.5 બરફમાંથી, 86.1 હિમનદીઓમાંથી અને 78.9 ઘન મીટર પ્રતિ સેકન્ડ ભૂગર્ભજળમાંથી આવતો હતો.

ભવિષ્યના અંદાજો (2076-2100)

તાપમાન અને વરસાદમાં વધારો : 21મી સદીના અંત સુધીમાં તાપમાન અને વરસાદમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની ધારણા છે, ખાસ કરીને SSP5-8.5 પરિસ્થિતિ હેઠળ.

કુલ પ્રવાહમાં 50% વધારો : મોડેલ મુજબ, ભવિષ્યમાં નદીનો કુલ પ્રવાહ 50% વધી શકે છે. આનું સૌથી મોટું કારણ વરસાદને કારણે થતો પ્રવાહ હશે. આ પછી, હિમનદીઓ અને ભૂગર્ભજળનું પીગળવું.

બરફનું પ્રમાણ 57% ઘટશે : 2090 સુધીમાં, બરફમાંથી પાણી 57% ઘટી શકે છે, કારણ કે વધતા તાપમાનથી બરફ ઝડપથી પીગળશે અને બરફના ભંડાર ઘટશે.

પાણીની કોઈ અછત નથી : બરફનું પ્રમાણ ઘટે તો પણ, વરસાદ અને હિમનદીઓ પીગળવાને કારણે પાણીનો પુરવઠો જળવાઈ રહેશે.

આબોહવા પરિવર્તનની અસર

બરફ અને હિમનદીઓ પર અસર : વધતા તાપમાનને કારણે, હિમાલયના હિમનદીઓ ઝડપથી પીગળી રહી છે. આના કારણે, ભવિષ્યમાં બરફ અને હિમનદીઓમાંથી ઉપલબ્ધ પાણી ઘટી શકે છે.

નદીના પ્રવાહમાં ફેરફાર : વરસાદમાં વધારો થવાથી નદીના પ્રવાહમાં વધારો થશે, પરંતુ આ મોસમી હોઈ શકે છે, જેના કારણે પૂરની ઘટનાઓમાં વધારો થઈ શકે છે.

જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન : પાણીની ઉપલબ્ધતામાં ફેરફાર માટે સિંચાઈ, પીવાના પાણી અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે વધુ સારા સંચાલનની જરૂર પડશે.

આ અભ્યાસ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે ?

ગંગાની જેમ હિમાલય ક્ષેત્રની નદીઓ લાખો લોકો માટે જીવનરેખા છે. આ નદીઓ ખેતી, પીવાનું પાણી અને ઉદ્યોગો માટે પાણી પૂરું પાડે છે. પરંતુ વાતાવરણમાં પરિવર્તનને કારણે આ નદીઓનો પ્રવાહ બદલાઈ રહ્યો છે. આ અભ્યાસ આપણને ભવિષ્યમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા કેવી હશે તે સમજવામાં મદદ કરે છે.

તેનું સંચાલન કેવી રીતે કરવું. આનાથી સરકાર અને નીતિ નિર્માતાઓને પૂર, દુષ્કાળ અને પાણીની અછત જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટે યોજના બનાવવામાં મદદ મળશે. ગંગા નદીના ઉપરના ભાગમાં પાણીના પ્રવાહને આબોહવા પરિવર્તન ખૂબ અસર કરશે. બરફનું યોગદાન ઓછું હશે, પરંતુ વરસાદ અને હિમનદીઓ પીગળવાને કારણે પાણીનો પુરવઠો જળવાઈ રહેશે. છતાં, પાણી વ્યવસ્થાપન માટે અગાઉથી આયોજન કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.

આ અભ્યાસ જળ સંસાધનોના ટકાઉ સંચાલન અને આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આનાથી માત્ર ગંગા બેસિન માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર હિમાલય ક્ષેત્ર માટે નીતિઓ બનાવવામાં મદદ મળશે. જેથી ભવિષ્યમાં પાણીની અછત ન રહે. કુદરતી આફતો ટાળી શકાય છે.