भारतात तीन, चार नाही तर 9 प्रकारची हवामान प्रणाली सक्रिय?

9 types of weather systems active in India : यंदा संपूर्ण भारतात उष्णतेचा कहर पहायला मिळत आहे. अशातच नियमीत मान्सूनच्या आगमनाबाबत रोज वेगवेगळी माहिता येत आहे. भारताच्या हवाममात क्षणाक्षणाला मोठे बदल होत आहेत. अशातच आता वेगळीच माहिती समोर आली आहे.   भारतात तीन, चार नाही तर 9 हवामान प्रणाली सक्रिय झाल्याची चर्चा आहे. यामुळे भारतातील वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे हवामान पहायला मिळत आहे. 

एप्रिल पाठोपाठ मे महिन्याच्या सुरुवातील उन्हाचा तडाखा कायम राहिला. भारतात एका ठिकाणी  मे महिन्यात तीव्र उष्णता आणि उष्णतेच्या लाटा असताना देशाच्या अनेक भागांमध्ये हवामान थोडे थंड राहिले आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) मते, देशाच्या विविध भागांमध्ये एकाच वेळी मुसळधार पाऊस, वादळी पाऊस, गारपीट, सोसाट्याचा वारा आणि उष्णतेच्या लाटा येत आहेत. ह्या महिन्यात अनेक वेगवेगळ्या हवामान प्रणाली सक्रिय आहेत, ज्यामुळे देशभरातील तापमान सामान्यपेक्षा कमी राहिले आहे.11 मे रोजी, मुन्नारच्या आखाताजवळ आणि श्रीलंकेजवळ कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले. १० मे रोजी वायव्य भारतावर एक पश्चिमी विक्षोभ सक्रिय झाला. ९ मे रोजी, जम्मू आणि काश्मीरच्या काही भागांमध्ये उष्णतेची लाट आली, तर 8 मे रोजी पाटणाजवळ ताशी 135 किलोमीटरपेक्षा जास्त वेगाने वारे वाहण्याची नोंद झाली  .

याव्यतिरिक्त, देशाच्या अनेक भागांमध्ये मुसळधार पाऊस, मेघगर्जना, गारपीट, सोसाट्याचा वारा, उष्णतेची लाट आणि रात्रीच्या वेळेसही उष्णतेचा त्रास जाणवला. मार्च महिन्यापासून अनेक ठिकाणी ताशी 90 किलोमीटरपेक्षा जास्त वेगाने वारे वाहत आहेत, जे समुद्रातील तीव्र चक्रीवादळांच्या बरोबरीचे आहे .
11 मे रोजी, भारत आणि आसपासच्या समुद्रांवर एकूण नऊ हवामान प्रणाली सक्रिय होत्या. यामध्ये एक कमी दाबाचे क्षेत्र, एक पश्चिमी विक्षोभ, चार कमी दाबाचे पट्टे आणि चार चक्रीवादळी प्रवाहांचा समावेश होता. नैऋत्य मोसमी वारेही लवकरच वाहू लागण्याची शक्यता आहे. 7 मे रोजी, भारतीय हवामान विभागाने (IMD) असा अंदाज वर्तवला आहे की, तिसऱ्या आठवड्यात मोसमी वारे दक्षिण बंगालचा उपसागर, अंदमान समुद्र आणि अंदमान-निकोबार बेटांपर्यंत पोहोचू शकतात.

मे महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात, संपूर्ण देशात सरासरीपेक्षा 79 टक्के अधिक पावसाची नोंद झाली. मध्य भारतात 226 टक्के, तर वायव्य भारतात 1261 टक्के अधिक पाऊस झाला. मार्च ते 11 मे या कालावधीत, संपूर्ण देशात 6 टक्के अधिक पाऊस झाला. गुजरातमध्ये 315 टक्के, बिहारमध्ये 180 टक्के आणि उत्तर प्रदेशात 149 टक्के अधिक पाऊस झाला. पाऊस आणि ढगाळ वातावरणामुळे अनेक भागांतील कमाल तापमान कमी झाले , ज्यामुळे उष्णता कमी झाली. 

जागतिक हवामान संघटनेनुसार (WMO), मे ते जुलै दरम्यान 'सुपर एल निनो'चा सर्वाधिक प्रभाव पहायला मिळू शकतो. यामुळे भारतातील हवामान आणखीनच अनिश्चित होऊ शकते. शास्त्रज्ञांच्या मते, जागतिक तापमानवाढ, आर्द्रतेचा वाढलेला प्रवाह आणि वाऱ्यांमधील बदल यांमुळे विविध हवामान घटना घडत आहेत. यामुळेच देशात मान्सूनचा हंगाम सुरू होण्यापूर्वीच मान्सूनसारखी परिस्थिती निर्माण होत आहे.

मे महिन्यात देशभरात उष्णतेची लाट येण्याची शक्यता असली तरी, विविध हवामान प्रणालींमुळे अनेक भागांमध्ये कमाल तापमान कमी राहिले आहे. मुसळधार पाऊस, वादळे आणि ढगाळ आकाशामुळे दिवस थंड झाले असून उष्णता कमी झाली आहे. तथापि, काही भागांमध्ये उष्णतेच्या लाटा आणि उष्ण रात्री कायम होत्या.  मुन्नारच्या आखातातील कमी दाबाचे क्षेत्र पुढील 48 तासांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. अरबी समुद्रातही वरच्या थरातील चक्रीवादळी अभिसरण सक्रिय आहे. सुपर एल निनोच्या आगमनामुळे हवामानातील गुंतागुंत वाढेल. हवामानातील घटना अनपेक्षित असू शकतात, त्यामुळे शेतकरी, नागरिक आणि प्रशासनाने तयार राहिले पाहिजे.

हवामान बदलामुळे भारतातील वेगवेगळ्या राज्यामध्ये वेगवेगळे वातावरण आहे. भारतातील हवामान पूर्वीपेक्षा अधिक अनिश्चित झाले असल्याचा निष्कर्ष या हवामान बदलावरुन काढला जात आहे. पाऊस, गारपीट, उष्णतेच्या लाटा, सोसाट्याचे वारे आणि उष्ण रात्री एकाच वेळी अनुभवायला मिळत आहेत. सुपर एल निनोच्या आगमनामुळे हे आव्हान अधिकच गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे, हवामान विभागाचा सल्ला गांभीर्याने घेणे महत्त्वाचे आहे.