 "हडप्पा संस्कृतीचा ऱ्हास का झाला? 'त्या' समाधीस्त इतिहासाचा अखेर उलगडा! हजारो वर्षांपूर्वी असं काय घडलेलं?")
Indus Valley Civilization: अतिशय प्राचीन आणि मानवी इतिहासात आधुनिकीकरणाच्या दिशेनं पावलं टाकणाऱ्या प्रयत्नांचे सबळ पुरावे देणाऱ्या अशा प्राचीन सिंधु संस्कृती किंव हडप्पा संस्कृतीसंदर्भात एक अतिशय रंजक आणि तितकीच भुवया उंचावणारी माहिती नुकतीच समोर आली आहे. सध्याचं पाकिस्तान आणि उत्तर पश्चिम भारतातील बहुतांश भागांमध्ये या संस्कृतीचा उदय झाला होता. यामध्ये सुनियोजित शहर, जाळीदार रस्ते, विटांची बहुमजली घरं, शौचालय व्यवस्था आणि शहरातील सांडपाण्याचं नियोजन याचे पुरावे भारावणारे आहेत. मात्र या संस्कृतीचा ऱ्हास नेमका कसा झाला, याविषयी सध्याच्या घडीला काही मतमतांतरं आहेत.
अनेक विनाशकारी कारणांमुळं या संस्कृतीचा ऱ्हास झाला असं म्हटलं गेलं मात्र, नुकत्याच झालेल्या एका अतिशय महत्वाच्या निरीक्षणपर अध्ययनातून प्रत्यक्षात या संस्कृतीचा ऱ्हास दीर्घकाळासाठीच्या सातत्यपूर्ण दुष्काळ आणि तत्सम कारणांमुळे झाल्याची बाब अधोरेखित करण्यात आली.
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील एका संशोधन पथकानं 'कम्युनिकेशन अर्थ अँड एनवायरमेंट जर्नल'मध्ये प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या अहवालातील माहिकतीनुसार त्यांनी साधारण इसवीसन पूर्व 3000 ते 1000 पर्यंतच्या हवामान बदलांचं निरीक्षण केलं. ज्यासाठी पुराजलवायू माहिती आणि संगणकीय तंत्रज्ञानाचा यात वापर करण्यात आला. निकालस्वरुप सिंधू खोऱ्यातील सर्वात महत्त्वाच्या शहरी केंद्रांपैकी एक असणाऱ्या हडप्पा संस्कृतीचा सर्वनाश हा कोणा एका आपत्तीसम घटनेनं झाला नसून, दीर्घकाळासाठी किंवा शतकानुशकतं इथं पडलेल्या दुष्काळांच्या शृंखलेमुळं झाल्याचं कळलं. अनेक शतकांपर्यंत इथं कमी काळाच्या फरकानं सातत्यानं दुष्काळ पडत गेला आणि त्यामुळं या क्षेत्रातील नद्याची पात्र कोरडीठाक पडू लागली, माती कोरडी होत तिच्यातील पाणी धरून ठेवण्याची क्षमतासुद्धा नाहीशी होत गेली.
भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थानचे प्रमुख हिरेन सोलंकी यांच्या माहितीनुसार वारंवारच्या दुष्काळांनं हडप्पावासियांना चांगल्या जीवनशैलीसाठी इथून पलायन करण्यास भाग पाडलं. इतकंच नव्हे, तर सोलंकी यांच्यासोबतचे लेखक आणि कोलोरॅडो बोल्डर विद्यापीठातील संशोधक बालाजी राजगोपालन यांनीसुद्धा दुष्काळ हेच हडप्पाच्या ऱ्हासाचं कारण असल्याचं सांगितलं. दुष्काळग्रस्त परिस्थितीमुळं हडप्पावासियांची अन्नान्न दशा झाली, त्यात कमकुवत शासन संरचनेमुळं परिस्थिती आणखी बिघडली आणि पाहता पाहता विनाशाच्या खोल दरीत याच परिस्थितीनं हडप्पा संस्कृतीला ढकललं जी पुन्हा कधीच वर येऊ शकली नाही.
संशोधनातून समोर आलेल्या माहितीनुसार दुष्काळाच्या का कालावधीत सिंधू संस्कृतीतील मानवानं दीर्घराळ या संघर्षाचा सामना केला. ज्यामध्ये त्यांनी शेतीच्या पद्धतींमध्येही बदल करत व्यापाराची तंत्रसुद्धा बदलली. इतकंच नव्हे तर, हडप्पावासियांनी जलस्त्रोतांच्या आजुबाजूला आपली वस्ती वसवली आणि तिथं वास्तव्य सुरू केलं. यामध्ये सिंधू नदीसह तिच्या उपनद्यांचा समावेश होता. ज्याबाबतची सविस्तर माहिती देत संशोधक म्हणतात, 3000 ते 2475 इस. पूर्व काळादरम्यान पॅसिफिक महासागरावरील उष्णकटिबंदिय क्षेत्रामुळं मान्सूननं पूर्ण भागावरच पावसाचं प्रमाण वाढवलं. ज्यामुळं आजच्या तुलनेत प्रचंड आर्द्रता आणि ला नीनासारख्या स्थितीसुद्धा तेव्हा उत्पन्न झाल्या होत्या. मात्र जसजसं उष्णकटिबंदीय पॅसिफिक महासागराचंही तापमान वाढू लागलं, या क्षेत्रातील स्थिती बिघडली, पाऊस कमी झाला आणि तापमानवाढीनं या संस्कृतीचा हळुहळू विनाश केला.
)