 "Explained: उन्हाळ्यात वाढ तर हिवाळ्यात कमी...आयफेल टॉवरची उंची हवामानानुसार खरच कमी-जास्त होते? कारण खूपच रंजक")
)
How Does the height of Eiffel Tower really increase or decrease: फ्रान्सची राजधानी पॅरिस आणि आयफेल टॉवर हे एकमेकांचे समानार्थी शब्द बनले आहेत. जगातील सर्वाधिक ओळखल्या जाणाऱ्या वास्तूंमध्ये गणला जाणारा हा टॉवर दरवर्षी लाखो पर्यटकांना आकर्षित करतो. मात्र, या भव्य लोखंडी संरचनेबद्दल एक अशी गोष्ट आहे जी अनेकांना माहिती नसते. विशेष म्हणजे, आयफेल टॉवरची उंची वर्षभर कायम एकसारखी राहत नाही. हवामानातील बदलांनुसार त्याची उंची थोडी वाढते आणि कमीही होते. ऐकायला आश्चर्यकारक वाटणारी ही बाब प्रत्यक्षात विज्ञानातील एका अत्यंत मूलभूत तत्त्वावर आधारित आहे. कल्पना करा की, जर ८१ मजली इमारत हवामानानुसार आपला आकार बदलत असेल, तर तुमचा विश्वास बसेल का? सुरुवातीला तुम्हाला वाटेल की ही जादू आहे... पण फ्रान्सची राजधानी पॅरिसमध्ये दिमाखदारपणे उभ्या असलेल्या आयफेल टॉवरसोबत नेमके हेच घडते.
1889 साली बांधण्यात आलेला आयफेल टॉवर हा त्या काळातील अभियांत्रिकीचा एक अद्भुत नमुना मानला जातो. सुमारे 330 मीटर उंच असलेली ही रचना अनेक दशकांपर्यंत जगातील सर्वात उंच मानवनिर्मित संरचना होती. आजही ती फ्रान्सच्या सांस्कृतिक आणि पर्यटन ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहे. मात्र, या टॉवरचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या उंचीत दरवर्षी काही सेंटीमीटरचा बदल होत असतो.
वैज्ञानिकांच्या निरीक्षणानुसार, तापमानातील बदलांमुळे आयफेल टॉवरच्या उंचीत साधारण 12 ते 15 सेंटीमीटरपर्यंत फरक पडू शकतो. उन्हाळ्यात तापमान वाढल्यावर टॉवर अधिक उंच होतो, तर हिवाळ्यात तापमान कमी झाल्यावर त्याची उंची किंचित घटते. हा बदल मानवी डोळ्यांना दिसत नसला तरी अत्याधुनिक मोजमाप यंत्रांद्वारे तो सहज नोंदवता येतो.
या घटनेमागे ‘उष्मीय प्रसरण’ किंवा Thermal Expansion हा वैज्ञानिक सिद्धांत कार्यरत असतो. शालेय विज्ञानात आपण शिकतो की कोणत्याही पदार्थाला उष्णता मिळाल्यास तो प्रसरण पावतो आणि थंड झाल्यावर आकुंचन पावतो. आयफेल टॉवर मुख्यतः लोखंडापासून बनवण्यात आला असल्याने त्याच्यावरही हा नियम लागू होतो. तापमान वाढल्यावर लोखंडातील अणू अधिक हालचाल करू लागतात आणि त्यांच्यामधील अंतर किंचित वाढते. या सूक्ष्म बदलांचा परिणाम संपूर्ण संरचनेवर होत असल्याने टॉवरची उंची काही सेंटीमीटरने वाढते.
उन्हाळ्याच्या दिवसांत पॅरिसमध्ये तापमान लक्षणीयरीत्या वाढते. अशा वेळी टॉवरच्या लोखंडी भागांमध्ये प्रसरण होऊन त्याची उंची वाढते. उलट हिवाळ्यात तापमान घटल्यावर लोखंड आकुंचन पावते आणि टॉवर पुन्हा थोडा कमी उंच दिसतो. हे बदल अगदी नैसर्गिक असून त्याचा टॉवरच्या सुरक्षिततेवर कोणताही नकारात्मक परिणाम होत नाही.
विशेष म्हणजे तापमानाचा परिणाम केवळ उंचीवरच होत नाही. सूर्यप्रकाश टॉवरच्या एका बाजूवर अधिक प्रमाणात पडल्यास त्या बाजूचे लोखंड अधिक तापते. त्यामुळे त्या भागात इतर भागांच्या तुलनेत जास्त प्रसरण होते. परिणामी, टॉवर अतिशय सूक्ष्म प्रमाणात एका दिशेने झुकू शकतो. हा झुकाव इतका नगण्य असतो की तो पर्यटकांना जाणवत नाही, मात्र वैज्ञानिक उपकरणांच्या मदतीने त्याचे मोजमाप करता येते.
आयफेल टॉवरची रचना करताना अभियंत्यांनी तापमानातील बदल, वाऱ्याचा वेग आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा सखोल अभ्यास केला होता. त्यामुळे ही संरचना अशा नैसर्गिक बदलांना सहज तोंड देऊ शकते. याच कारणामुळे 130 वर्षांहून अधिक काळ लोटल्यानंतरही हा टॉवर सुरक्षितपणे उभा आहे आणि जगभरातील पर्यटकांचे आकर्षण कायम राखून आहे.
दिवसा त्याचे भव्य रूप आणि रात्री रोषणाईने उजळलेले सौंदर्य पर्यटकांना मोहिनी घालते. मात्र, त्यामागे दडलेले विज्ञानही तितकेच रंजक आहे. हवामानानुसार बदलणारी त्याची उंची ही गोष्ट आपल्याला दाखवून देते की विज्ञानातील साधे नियम प्रत्यक्ष जीवनात किती मोठ्या प्रमाणावर परिणाम घडवू शकतात. म्हणूनच आयफेल टॉवर ही केवळ एक पर्यटनस्थळ किंवा ऐतिहासिक वास्तू नसून विज्ञान आणि अभियांत्रिकीच्या अद्भुत संगमाचे जिवंत उदाहरण आहे.
